پایگاه اطلاع رسانی سازمان بهزیستی کشور

مقدمه
 بعد از افزايش آمار طلاق در نيمه دوم قرن بيستم، توجه دانشمندان و علماي مذهبي به مسئله خانواده و حفظ آن بيش از پيش جلب شد. استراتژي عمده براي پيشگيري از طلاق، آموزش زندگي خانواده به زوجهاي جوان بود. تا اينكه از دهه هشتاد به بعد استراتژي آموزشي به سمت آموزش پيش از ازدواج (Pre-Marriage Education) تغيير پيدا كرد (دفراين و اولسون، 2003) . اين آموزشها قبل از اينكه افراد درگير انتخاب همسر شوند، ارائه مي‌شود.

در دين مبين اسلام پديده طلاق مورد نكوهش‌ بوده و تحكيم بنيان خانواده مورد تأكيد مكرر قرار گرفته است. در آمريكا و استراليا نامزدها حداقل 6 ماه قبل از عقد ازدواج بايد به كليسا اعلام كنند كه خواهان ازدواج باهم هستند و در طول اين 6 ماه آموزش پيش از ازدواج به آنها ارائه مي‌شود (كوين آندريوس، 1998).

 در همين زمان دانشگاهها و مراكز معتبر علمي نيز در جهت تهيه متون آموزشي قبل از ازدواج و تهيه تستهاي پيش‌بيني كننده طلاق شروع به كار كردند. از جمله تستهايي كه درصد احتمال طلاق را قبل از ازدواج پيش‌بيني مي‌كند، تست PREPARE است كه توسط پروفسور اولسون تهيه گرديد كه با دقت 85% مي‌تواند طلاق بعدي را پيش‌بيني كند.

ست ديگري كه وجود دارد تست FOCUS است كه در جهت پيش‌بيني احتمال طلاق از جمله تستهاي معتبر است (برنر و ماسل، 1997) .

 براي پيشگيري از طلاق و ازدواجهاي ناموفق، عده‌اي معتقد هستند كه بايد طلاق را سخت كرد و عده‌اي ديگر برعكس معتقد هستند كه بايد طلاق را آسان گرفت تا افراد راحتتر جدا شوند. اما استراتژي جديد بيان مي‌كند كه بايد به سوي گذراندن دوره‌هاي آموزشي و قراردادن يك زمان موقت (نامزدي) قبل از رسمي شدن ازدواج حركت كرد.

اين افراد معتقدند كه اگر رانندگي در خيابانها نياز به اجازه اداره راهنمايي و رانندگي (گواهينامه) دارد، ازدواج نيز بايد داراي يك چنين شرايطي شود چرا كه زيانهاي ازدواج ناموفق به مراتب بيشتر از زيانهاي رانندگي بد مي‌باشد.

در حال حاضر ميزان طلاق در كشور 11% مي‌باشد يعني از هر 100 ازدواج ثبت شده، 11 مورد آن به طلاق منجر مي‌گردد كه اگر طلاق‌هاي عاطفي را نيز به آن اضافه نماييم به مقادير قابل توجه‌تري خواهيم رسيد (سازمان ثبت احوال كشور).

 برنامه آموزش پيش از ازدواج از سال 1381 در دفتر پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي معاونت امور فرهنگي و پيشگيري سازمان بهزيستي كشور به عنوان يك برنامه پيشگيرانه  و ارتقايي  در دستور كار قرار گرفت و طراحي و برنامه‌ريزي آن آغاز شد.

در اين مدت ضمن برقراري ارتباط با متخصصان اين حوزه و جمع‌آوري متون نوشتاري و تحقيقات علمي، متن آموزشي مطابق با شرايط فرهنگي جامعه ايران تهيه و تدوين شد.

از آنجا كه در بند 14 سند چشم‌انداز بلند مدت و سياستهاي كلي برنامه چهارم توسعه جمهوري اسلامي ايران، تقويت نهاد خانواده به عنوان يك سياست كلي مورد توجه قرار گرفته است، برنامه آموزش پيش از ازدواج به عنوان يك برنامه پيشگيرانه و ارتقايي مورد اهتمام و توجه مي‌باشد.

هدف غايي برنامه
آموزش به همة نوجوانان و جوانان با هدف ارتقاي توانمندي فردي آنها در انتخاب همسر و تشكيل خانواده موفق?

ديدگاه برنامه

الف ـ آموزش يكي از شناخته شده‌ترين مداخلات پيشگيرانه و ارتقايي است.

ب ـ خانواده گروه هدف بسيار مناسبي براي مداخلة پيشگيرانه و ارتقايي است، چرا كه خانواده در سلامت فرد واجتماع موثر است. مكانيسمهاي خانواده متفاوت از مكانيسمهاي فردي و ساز وكارهاي اجتماعي است.

خانواده يكي از قديمي‌ترين نهاد‌هاي جامعة بشري است كه تاكنون به صورت يك نهاد منعطف دوام آورده، نسلهاي مختلف را در خود جاي ‌داده و منشأ اجتماعي شدن فرد است.

پ ـ خانواده و نهاد خويشاوندي با ازدواج شكل مي‌گيرد و ازدواج، پايه و بنيان نهاد خانواده و نهاد خويشاوندي است.

ت ـ افراد براي ازدواج و تشكيل خانوداة موفق، نياز به آموزش دارند.

هر چه بتوانيم از ازدواجهاي ناموفق بكاهيم؛ از طلاق، همسر‌آزاري، كودك آزاري، خشونتهاي خانوادگي، روسپيگري، اعتياد، فرزندان تك سرپرست و فرزندان بي‌سرپرست يا بد سرپرست كاسته‌ايم و احساس رضايتمندي، عزت نفس، احترام ، انعطاف‌پذيري را در همسران و فرزندان آنها افزيش داده‌ايم.

آموزش پيش از ازدواج سعي دارد، كه پيش از اينكه افراد درگير يك قرارداد مذهبي، بين فردي، اجتماعي، اقتصادي و قانوني شوند، با وجوه مختلف اين قرارداد آشنا شوند. اين آموزش‌ها در گذشته در خانواده داده مي‌شد اما تغييرات سريع دنياي كنوني و نيازهاي جديد متعاقب آن باعث شده است كه بخشي از اين آموزش‌ها در نهادهايي خارج از خانواده انجام شود، هرچند كه آموزش توسط خانواده منتفي نيست اما نياز به آموزش توسط نهادي غير از خانواده نيز شديداً احساس مي‌شود.

اصول پذيرفته شده در برنامه
 1 ـ برگزيدن همسر يك انتخاب است كه همراه با اصل اختيار و آزادي انسان است.
 2 ـ ازدواج يك ارزش انساني است.
 3 ـ تشكيل خانواده سالم براي بقاي اجتماع سالم و كارا يك ضرورت است.
 4 ـ ازدواج موفق در سلامت رواني، اجتماعي و اقتصادي افراد نقش مثبتي دارد.
 5 ـ بهتر است افراد قبل از اينكه همسر خود را انتخاب كنند، آموزش ببينند.

اهداف كلي
 الف ـ ارتقاي كيفيت و سلامت ازدواج
 ب ـ پيشگيري از آسيب‌هاي مرتبط با ازدواج
 ج ـ نهادينه سازي ضرورت آموزش پيش از ازدواج

اهداف اختصاصي
الف ـ ارتقاي كيفيت و سلامت ازدواج
 1 ـ ارتقاي احساس رضايت از زندگي خانوادگي
 2 ـ ارتقاي دانش افراد در مورد خانواده به صورت يك كل
 3 ـ ارتقاي توانمندي افراد در انتخاب همسر مناسب
 4 ـ ارتقاي مهارتهايي كه در جهت تقويت و ثبات خانواده نقش دارند.
 5 ـ تقويت نگرش اجتماعي مثبت به ازدواج
ب ـ پيشگيري از آسيب‌هاي مرتبط با ازدواج
 1 ـ پيشگيري از طلاق
 2 ـ پيشگيري از انحرافات جنسي
 3 ـ پيشگيري از اعتياد
 4 ـ پيشگيري از همسر‌آزاري
 5 ـ پيشگيري از كودك آزاري
 6 ـ پيشگيري از خودكشي
 7 ـ پيشگيري از بارداري زودرس
پ ـ نهادينه سازي ضرورت آموزش پيش از ازدواج
 1 ـ توسعه نهادي برنامه
 2 ـ توسعه اجرايي برنامه

استراتژي‌ها
الف ـ استراتژي‌هاي ارتباطي
 1 ـ ارتباط درون بخشي
  1 ـ 1 ـ ارتباط درون سازماني
  2 ـ 1 ـ ارتباط درون گروهي (گروه آموزش پيش از ازدواج)
 2 ـ ارتباط برون بخشي
  1 ـ 2 ـ ارتباط با سازمان‌ها و نهادهاي دولتي
  2 ـ 2 ـ ارتباط با سازمان‌ها و انجمن‌هاي غيردولتي (NGO ها)
  3 ـ 2 ـ ارتباط با بخش خصوصي شامل مراكز آموزشي و مشاوره‌اي
 3 ـ ارتباط فرابخشي
  1 ـ 3 ـ ارتباط با سازمان‌ها و نهادهاي جهاني كه در حوزه ازدواج فعاليت مي‌كنند.
ب ـ استراتژي‌هاي توسعه‌اي
 1 ـ توسعه محتوايي شامل جزوه، كتاب، فيلم و…
 2 ـ توسعه فرايندي شامل شيوه‌ها، ابزارها و كيفيت كار
 3 ـ توسعه ساختاري
  1 ـ 3 ـ ساختار نيروي انساني
  2 ـ 3 ـ ساختار برنامه
پ ـ استراتژي‌هاي آموزشي
 1 ـ آموزش مستقيم
 2 ـ آموزش غيرمستقيم

فعاليت‌ها
فعاليت‌هاي مرتبط با استراتژي‌هاي ارتباطي
 1 ـ تشكيل تيم مديريت پروژه كشوري
 2 ـ تدوين استراتژي‌ها و فعاليت‌هاي كشوري
 3 ـ تشكيل تيم مديريت پروژه استاني
 4 ـ تدوين استراتژي‌ها و فعاليت‌هاي استاني
 5 ـ شناسايي منابع، سازمان‌ها و نهادهاي همكار
 6 ـ معرفي برنامه و ضرورت‌هاي اجرايي برنامه
 7 ـ جلب مشاركت و همكاري سازمان‌ها و نهادها براساس اولويت‌هاي استراتژيك
 8 ـ عقد تفاهم‌نامه همكاري و مشاركت
 9 ـ انعكاس دو ماهانه فعاليت‌ها به ستاد كشور
 10 ـ جمع‌بندي گزارش‌هاي استاني و انعكاس سه ماهانه فعاليت‌ها ـ از طرف ستاد كشور به استان‌ها

تيم پروژه استاني
تيم پروژه متشكل از افراد زير است:
 1 ـ معاون امور فرهنگي و پيشگيري استان
 2 ـ كارشناس مسوول طرح در استان
 3 ـ حداقل دو مدرس فعال درون سازماني يا برون سازماني
 4 ـ حداقل دو كارشناس پيشگيري شهرستان
 5 ـ يك نفر يا دو نفر نماينده فعال‌ترين دستگاه اجرايي همكار
 صورت‌ جلسات تيم پروژه استاني طرح آموزش پيش از ازدواج بنابر نظر معاون پيشگيري لازم است به تأييد مدير كل سازمان بهزيستي استان برسد.

وظايف تيم پروژه استاني
 1 ـ‌ تدوين استراتژي‌ها و فعاليت‌هاي اجرايي برنامه در استان
 2 ـ تدوين وظايف مربيان و عوامل اجرايي برنامه در استان
 3 ـ پيشبرد برنامه در استان
 4 ـ طراحي راهكارهاي مناسب استاني
 5 ـ تصميم‌سازي
 6 ـ برنامه‌ريزي
 7 ـ نظارت
 8 ـ ارزشيابي
 9 ـ پژوهش
 10 ـ ارتباط با تيم پروژه كشوري
 11 ـ فراهم آوردن شرايط تهيه محتواي استاني يا منطقه‌اي مبتني بر شرايط بومي و فرهنگي
 تبصره: كارشناس مسؤول طرح آموزش پيش از ازدواج، دبير تيم پروژه استاني است و مسؤول اجراي طرح و اجراي مصوبات تيم پروژه با همكاري و مشاركت اعضاي گروه مي‌باشد.

تيم پروژه كشوري:
تيم پروژه كشوري متشكيل از افراد زير است:
1 ـ كارشناسان طرح در ستاد كشور
2 ـ حداقل 2 مدرس فعال درون سازماني يا برون سازماني
4 ـ حداقل 4 كارشناس ستاد استان‌ها بنابر انتخاب همكاران استاني
 صورت جلسات تيم پروژه كشوري لازم است به تأييد مدير كل دفتر پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي كشور برسد.

وظايف تيم پروژه كشوري
 1 ـ‌ تدوين استراتژي‌ها و فعاليت‌هاي اجرايي برنامه در كشور
 2 ـ تدوين وظايف مربيان و عوامل اجرايي برنامه در كشور
 3 ـ پيشبرد برنامه در كشور
 4 ـ طراحي راهكارهاي مناسب كشوري
 5 ـ تصميم‌سازي
 6 ـ برنامه‌ريزي
 7 ـ نظارت
 8 ـ ارزشيابي
 9 ـ پژوهش
 10 ـ ارتباط با تيم‌هاي استاني
 11 ـ فراهم آوردن شرايط تهيه محتواهاي كشوري
 تبصره: كارشناس مسؤول طرح آموزش پيش از ازدواج، دبير تيم پروژه كشوري است و مسؤول اجراي طرح و اجراي مصوبات تيم پروژه با همكاري و مشاركت اعضاي گروه مي‌باشد.

ساختار اجرايي

 
فعاليت‌هاي مرتبط با استراتژي‌هاي توسعه‌اي
 1 ـ توسعه محتوايي
  1 ـ 1 ـ نيازسنجي استاني
  2 ـ 1 ـ پيشنهاد محتواي متناسب با فرهنگ بومي ـ منطقه‌اي
  3 ـ 1 ـ پيشنهاد و تهيه محتواهاي متنوع
  4 ـ 1 ـ استفاده از شيوه‌هاي مختلف آموزشي
  5 ـ 1 ـ جلب مشاركت و همكاري سازمان‌ها و نهادهاي آموزشي براي تهيه محتوا
 2 ـ توسعه فرايندي
  1 ـ‌2 ـ نهادينه سازي آموزش پيش از ازدواج در سازمان‌ها و نهادهاي آموزشي
  2 ـ 2 ـ گسترش برنامه در ساير سازمان‌ها و نهادهاي آموزشي
  3 ـ‌2 ـ تلاش در جهت ايجاد دوره‌هاي آموزشي دانشگاهي براي تربيت مربي آموزش خانواده
 3 ـ توسعه ساختاري
  1 ـ‌3 ـ ساختار نيروي انساني
  2 ـ‌3 ـ ساختار برنامه (سيستم برنامه)

فعاليت‌هاي مرتبط با استراتژي‌هاي آموزشي
 1 ـ تربيت مربي آموزش پيش از ازدواج
 2 ـ آموزش مستقيم
 3 ـ آموزش غيرمستقيم
 4 ـ سطح‌بندي كيفي و تجربي آموزش دهندگان
 5 ـ تفكيك و شناسايي گروه‌هاي هدف
 6 ـ آموزش مستمر در جهت ارتقاي آموزش دهندگان
 7 ـ برگزاري همايش
 8 ـ برگزاري هم آموزي و هم انديشي مربيان
 9 ـ كارگاه‌هاي تربيت آموزشگر (T.O.T)
 10 ـ سخنراني اساتيد
 11 ـ ارتباط مربيان و عوامل برنامه با يكديگر، با ساير استان‌ها و با ستاد كشور

1 ـ تربيت مربي آموزش پيش از ازدواج
در شرايط جاري سازمان بهزيستي به تربيت مربي آموزش پيش از ازدواج اقدام مي‌نمايد تا در نهايت آموزش پيش از ازدواج به صورت يك رشته تحصيلي يا دوره فراگير در دانشگاهها تدريس شود. چنانكه در دانشگاههاي معتبر دنيا چنين دوره‌هايي وجود دارد.
آموزش پيش از ازدواج همانند هربرنامه آموزشي ديگر شامل دو گونه مربي است. الف ـ مربي آموزشگران ب ـ مربي مخاطبان
الف ـ مربي آموزشگران يا «مربي ارشد» به فردي گفته مي شود كه ساير مربيان را آموزش مي دهد.
ب ـ مربي مخاطبان يا «مربي» به فردي گفته مي شود كه به مخاطبان يا گروه هدف آموزش مي دهد.

ساختار آموزشي

 شرايط «مربي ارشد»
1 ـ داشتن حداقل مدرك كارشناسي ارشد حوزه علوم روان‌شناختي
2 ـ داشتن سابقه مشاوره يا روان‌درمانگري
3 ـ گواهي معاونت امور فرهنگي و پيشگيري سازمان بهزيستي كشور

شرايط «مربي»
 مربي آموزش پيش از ازدواج داراي همان شرايط مربي ارشد است به جز در مواردي كه محدوديت منابع انساني وجود دارد كه با شرايط زير امكان پذير است.
1 ـ داشتن حداقل مدرك كارشناسي در يکي از حوزه هاي علوم روان شناختي، علوم اجتماعي، علوم تربيتي
2 ـ گواهي معاونت امور فرهنگي و پيشگيري بهزيستي استان

وظايف مربيان ارشد
1 ـ آموزش به ساير روان‌شناسان استان محل خدمت بنا به درخواست معاونت امور فرهنگي و پيشگيري بهزيستي استان (ستاد استان).
2 ـ برگزاري آزمون پس از آموزش در جهت تأييد يا رد افراد آموزش ديده به عنوان «مربي».
3 ـ عضويت در هيأت علمي طرح در ستاد استان.

شرح وظايف ستاد كشور
1 ـ آموزش مربيان ارشد بر عهده دفتر پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي مي‌باشد.
 1 ـ 1 ـ تأييد و صدور گواهي مربي ارشد توسط اين دفتر.
 2 ـ 1 ـ دفتر پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي سالي دو بار جهت آموزش و بازآموزي مربيان ارشد، كارگاه آموزشي برگزار مي‌كند.

2 ـ دفتر پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي از ميان مربيان ارشد استاني، افرادي را شناسايي مي كند كه توانايي و قابليت آموزش به مربيان در سطح كشور را دارا باشند به صورتي كه ساير استانها بتوانند از قابليتها و توانمنديهاي «مربيان ارشد كشوري» استفاده كنند.
 1 ـ‌2 ـ اين دفتر در كنار گواهي مربي ارشد استاني، مي تواند گواهي مربي ارشد كشوري نيز صادر نمايد.

3 ـ كليه افرادي كه تاكنون توسط دفتر پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي آموزش ديده اند به عنوان «مربي» شناسايي مي شوند. به جز مواردي كه به صورت كتبي به عنوان مربي ارشد توسط اين دفتر، شناسايي و به استان اعلام گردد.

شرح وظايف ستاد استان
1 ـ معرفي افراد واجد شرايط «مربي ارشد» جهت آموزش به دفتر پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي بهزيستي كشور
 1 ـ 1 ـ ضروري است كه پيشگيري استان حداقل يك تيم پنج نفره از مربيان ارشد، در اختيار داشته باشد.
 2 ـ 1 ـ در صورتي كه به هردليلي تعداد مربيان ارشد استان از پنج نفر كمتر باشد ستاد استان?، تعداد ديگري را به ستاد كشور جهت دريافت آموزش معرفي مي نمايد.

2 ـ آموزش مربيان بر عهده ستاد استان است.
 1 ـ 2 ـ تأييد و صدور گواهي «مربي» آموزش پيش از ازدواج بر عهده ستاد استان است.

3 ـ برگزاري كارگاه آموزشي جهت تربيت «مربي»
 1 ـ 3 ـ ستاد استان جهت تربيت مربي هر شش ماه يكبار كارگاه آموزشي برگزار مي كند.
 2 ـ 3 ـ ستاد استان، مشاوران و كارشناسان سازمانها، وزارتخانه ها و نهادهاي مرتبط با طرح آموزش پيش از ازدواج را شناسايي و آنها را جهت آموزش دعوت مي نمايد.
 3 ـ 3 ـ اساتيد كارگاه‌هاي آموزشي لازم است از مربيان ارشد استان يا از مربيان ارشد كشوري باشند.
 4 ـ 3 ـ در صورتي كه اساتيد كارگاه آموزشي داراي تأييد پيشگيري كشور به عنوان مربي ارشد آموزش پيش از ازدواج نباشند قطعاً كارگاه آموزشي مذكور از نظر پيشگيري كشور فاقد اعتبار است.
 5 ـ 3 ـ در صورتي كه ستاد استان، مربي ارشد براي تدريس در كارگاه، در اختيار نداشته باشد مي تواند مدرس كارگاه را از ساير استانها دعوت نمايد.
 6 ـ 3 ـ تعداد نفرات يك كارگاه آموزشي با يك مدرس، حداقل 15 نفر و حداكثر 20 نفر است.
 7 ـ 3 ـ حق الزحمه اساتيد كارگاه آموزشي مربيان بر عهده ستاد استان است.

برگزاري كلاس آموزش پيش از ازدواج:

تبليغ:
 مركز برگزار كننده دوره با پخش اطلاعيه، تيزر تلويزيوني، پخش راديويي و استفاده از ديگر وسايل ارتباط جمعي مردم را از شروع دوره‌ها مطلع مي‌كند. يكي ديگر از راه‌هاي اطلاع مردم، مشاورين مراكز مشاوره دولتي و صداي مشاور هستند كه افراد را ارجاع مي‌دهند.

 زماني كه افراد ثبت نام كرده و گروه به حد نصاب 15 تا 20 نفر برسد، مركز برگزار كننده مي‌تواند يك جلسه ابتدايي جهت هماهنگي مربي و آموزش‌گيرندگان تشكيل دهد. در اين جلسه مربي و آموزش گيرندگان با توجه به محدوديت‌هاي مركز برگزار كننده در مورد زمان و روزهاي كلاس به توافق خواهند رسيد.

زمان كلاس‌ها
دوره آموزش پيش از ازدواج (فاز اول) در 10 تا 12 جلسه‌ي دو ساعته تشكيل مي‌شود.
جلسات بهتر است در ساعات بعدازظهر تشكيل شود تا تداخلي با كار اداري افراد پيش نيايد.

زمان كلاس‌ها مي‌تواند به صورت‌هاي زير برنامه‌ريزي شود:
1 ـ 5 هفته هرهفته يك جلسه 4 ساعته.
2 ـ 5/2 هفته هرهفته 2 جلسه 4 ساعته.
3 ـ 5/3 هفته هرهفته 2 جلسه 3 ساعته.
4 ـ 7 هفته هرهفته يك جلسه 3 ساعته.
5 ـ 5 هفته هرهفته 2 جلسه 2 ساعته.
6 ـ 10 هفته هرهفته يك جلسه 2 ساعته.

 مربيان به صورت چرخشي در كلاس حضور خواهند داشت و مركز برگزار كننده ملزم به استفاده از مربيان آموزش ديده مي‌باشد. اولويت با مشاورين و همكاران سازمان بهزيستي است.

نحوه پرداخت حق‌الزحمه مدرسين:
 حق‌الزحمه مربي و مربي ارشد براساس تصويب نامه شماره 92211/ ت 834869 مورخ
6/8/85 هيئت محترم وزيران درخصوص اصلاح آيين‌نامه اجرايي قسمتي از تبصره 2 ماده 43 قانون استخدام كشوري قابل پرداخت مي‌باشد. شايان ذكر است كه اين تصويب نامه توسط معاونت حقوقي و امور مجلس وزارت كشور به استانداران محترم سراسر كشور ابلاغ گرديده است.